Διπολική διαταραχή ή απλώς εναλλαγές διάθεσης; Πώς να δεις τη διαφορά

Οι συνηθισμένες εναλλαγές διάθεσης είναι σύντομες και ακολουθούν όσα συμβαίνουν στη ζωή σου. Η διπολική διαταραχή λειτουργεί αλλιώς: έρχεται σε επεισόδια που διαρκούν ημέρες ή εβδομάδες, κατά τα οποία η ενέργεια, ο ύπνος και η συμπεριφορά αλλάζουν ξεκάθαρα. Το πιο εύγλωττο σημάδι δεν είναι η θλίψη, αλλά μια περίοδος ασυνήθιστα υψηλής ενέργειας κατά την οποία σχεδόν δεν χρειάζεσαι ύπνο.

Σχεδόν όλοι έχουμε πει κάποια στιγμή "σήμερα είμαι τόσο διπολικός", μετά από ένα πρωί γεμάτο ενέργεια και ένα βράδυ στον καναπέ. Η διαταραχή δεν μοιάζει έτσι. Παρακάτω θα διαβάσεις τι είναι στην πραγματικότητα η διπολική διαταραχή, σε τι διαφέρει από τα συνηθισμένα σκαμπανεβάσματα, τρεις καταστάσεις που μπερδεύονται εύκολα και τι μπορείς να κάνεις αν έχεις αμφιβολίες για τον εαυτό σου.

Τι είναι η διπολική διαταραχή;

Η διπολική διαταραχή είναι μια διαταραχή της διάθεσης κατά την οποία περίοδοι κατάθλιψης εναλλάσσονται με περιόδους ασυνήθιστα ανεβασμένης ή ευερέθιστης διάθεσης. Παλαιότερα ονομαζόταν μανιοκατάθλιψη. Ανάμεσα στα επεισόδια πολλοί άνθρωποι νιώθουν σταθεροί για εβδομάδες, μήνες ή και χρόνια.

Τα εγχειρίδια με τα οποία δουλεύουν οι ψυχίατροι, το αμερικανικό DSM-5 και το ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, διακρίνουν μερικές μορφές:

• Διπολική διαταραχή τύπου I. Τουλάχιστον ένα μανιακό επεισόδιο. Η μανία διαρκεί τουλάχιστον μία εβδομάδα, το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και σχεδόν κάθε μέρα, ή λιγότερο αν το άτομο χρειαστεί νοσηλεία. Πολλοί άνθρωποι με τον τύπο I έχουν και καταθλιπτικά επεισόδια.
• Διπολική διαταραχή τύπου II. Τουλάχιστον ένα υπομανιακό και τουλάχιστον ένα καταθλιπτικό επεισόδιο. Η υπομανία είναι ηπιότερη μορφή μανίας που διαρκεί τουλάχιστον τέσσερις συνεχόμενες ημέρες. Οι άλλοι την προσέχουν, αλλά δεν ανατρέπει εντελώς τη ζωή του ατόμου.
• Κυκλοθυμία. Για τουλάχιστον δύο χρόνια, επαναλαμβανόμενες περίοδοι με ηπιότερα υπομανιακά και καταθλιπτικά συμπτώματα, που όμως ποτέ δεν είναι αρκετά έντονα ώστε να αποτελούν πλήρες επεισόδιο.

Πώς μοιάζει η μανία ή η υπομανία; Το άτομο νιώθει ασυνήθιστα ενεργητικό, ευφορικό ή ευερέθιστο. Χρειάζεται πολύ λιγότερο ύπνο και παρ' όλα αυτά είναι σε φόρμα. Οι σκέψεις τρέχουν, μιλά πιο γρήγορα και πηδά από τη μια ιδέα στην άλλη. Ξεκινά δέκα πράγματα ταυτόχρονα, ξοδεύει περισσότερα χρήματα από το συνηθισμένο ή παίρνει ρίσκα που κανονικά θα απέφευγε. Σε πλήρη μανία μπορεί ακόμη και να χάσει την επαφή με την πραγματικότητα.

Ένα καταθλιπτικό επεισόδιο διαρκεί τουλάχιστον δύο εβδομάδες: πεσμένη διάθεση ή απώλεια ενδιαφέροντος, κούραση, υπερβολικά πολύς ή πολύ λίγος ύπνος, δυσκολία συγκέντρωσης, ενοχές ή αίσθημα αναξιότητας και μερικές φορές σκέψεις για τον θάνατο.

Η διπολική διαταραχή ξεκινά συχνά στο τέλος της εφηβείας ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή. Σε ορισμένες οικογένειες εμφανίζεται συχνότερα, αλλά σπάνια έχει μία μόνο αιτία. Με θεραπεία, συνήθως συνδυασμό φαρμάκων, ψυχολογικής υποστήριξης και σταθερού καθημερινού ρυθμού, πολλοί άνθρωποι ζουν μια σταθερή ζωή.

Διπολική διαταραχή ή απλώς εναλλαγές διάθεσης: ποια είναι η διαφορά;

Αυτή είναι η ερώτηση που οι περισσότεροι πληκτρολογούν πραγματικά στο Google. Η διαφορά σπάνια βρίσκεται στο πόσο άσχημα νιώθεις μια συγκεκριμένη στιγμή. Βρίσκεται στο μοτίβο. Πέντε πράγματα βοηθούν να τα ξεχωρίσεις.

1. Διάρκεια. Οι συνηθισμένες εναλλαγές διάθεσης κρατούν ώρες, μερικές φορές μία ή δύο μέρες. Ένα διπολικό επεισόδιο διαρκεί από ημέρες έως εβδομάδες και έχει σαφή αρχή και τέλος. Δεν ξυπνάς "διαφορετικός" ένα πρωί, είσαι διαφορετικός για μια ολόκληρη περίοδο.

2. Αφορμή. Η συνηθισμένη διάθεση ακολουθεί συνήθως τα γεγονότα: ένα ωραίο Σαββατοκύριακο, έναν καβγά, μια προθεσμία, ένα άσχημο νέο. Τα διπολικά επεισόδια μπορεί να πυροδοτηθούν από άγχος ή έλλειψη ύπνου, αλλά συχνά μοιάζουν να έρχονται από το πουθενά και δεν ταιριάζουν με την κατάσταση.

3. Ύπνος και ενέργεια. Αυτό είναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Σε υπομανιακή ή μανιακή περίοδο οι άνθρωποι κοιμούνται τρεις ή τέσσερις ώρες και ξυπνούν ξεκούραστοι, νύχτα με τη νύχτα. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από το να μένεις ξύπνιος επειδή οι σκέψεις δεν σταματούν και την επόμενη μέρα να είσαι εξαντλημένος.

4. Συμπεριφορά. Κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου οι άνθρωποι κάνουν πράγματα που δεν τους μοιάζουν: μεγάλες αγορές, ξαφνικά σχέδια, μιλούν πολύ περισσότερο, στέλνουν μηνύματα μέσα στη νύχτα, μπαίνουν σε συγκρούσεις. Κάποιος με συνηθισμένες εναλλαγές διάθεσης νιώθει διαφορετικά, αλλά σε γενικές γραμμές συμπεριφέρεται όπως πάντα.

5. Οι άλλοι το προσέχουν. Από μέσα, η υπομανία συχνά είναι ευχάριστη. Γι' αυτό ακριβώς είναι δύσκολο να την αναγνωρίσεις στον εαυτό σου. Οι φίλοι, ο σύντροφος ή οι συνάδελφοι συχνά την προσέχουν πρώτοι: "είσαι πολύ γρήγορος", "δεν είσαι ο εαυτός σου", "τελευταία ξοδεύεις πολλά".

Ένα πράγμα είναι σημαντικό: κανένα από αυτά τα σημεία δεν αποδεικνύει τίποτα από μόνο του. Λίγος ύπνος πριν από μια σημαντική προθεσμία ή ο ενθουσιασμός ενός καινούργιου έρωτα είναι απολύτως φυσιολογικά. Αποκτούν νόημα μόνο μαζί, δηλαδή όταν πρόκειται για μια περίοδο που διαρκεί μέρες, αλλάζει τον ύπνο και τη συμπεριφορά και την προσέχουν και οι άνθρωποι γύρω σου.

Τρεις καταστάσεις που μπερδεύονται εύκολα

Η εβδομάδα μετά την εξεταστική

Η Μαρία είναι 21 χρονών. Μετά από εβδομάδες διαβάσματος περνά τις τελευταίες εξετάσεις. Για μια εβδομάδα βγαίνει σχεδόν κάθε βράδυ, κοιμάται πέντε ώρες, σχεδιάζει ένα ταξίδι με τις φίλες της και νιώθει στον έβδομο ουρανό. Μετά κοιμάται δύο μέρες για να συνέλθει, νιώθει λίγο άτονη και επιστρέφει στην καθημερινότητά της.

Αυτό δεν είναι υπομανία. Η καλή της διάθεση έχει σαφή αιτία, οι μικρές νύχτες την κουράζουν, αναπληρώνει τον ύπνο και μετά όλα επανέρχονται. Έντονο, αλλά απολύτως κατανοητό.

Ο άντρας με τις τρεις νέες εταιρείες

Ο Νίκος είναι 34 χρονών και συνήθως ένας ήρεμος λογιστής. Μια άνοιξη, χωρίς ιδιαίτερο λόγο, αρχίζει να κοιμάται τέσσερις ώρες τη νύχτα και παρ' όλα αυτά νιώθει υπέροχα. Μέσα σε δύο εβδομάδες ανοίγει τρεις εταιρείες, παραγγέλνει ακριβό εξοπλισμό και τηλεφωνεί σε φίλους τα μεσάνυχτα για να τους πει τα σχέδιά του. Όταν η σύντροφός του προσπαθεί να τον φρενάρει, θυμώνει. Μετά από περίπου τρεις εβδομάδες η ενέργεια εξαφανίζεται και ακολουθεί μια μεγάλη, σκοτεινή περίοδος κατά την οποία μόλις που σηκώνεται από το κρεβάτι.

Αυτό το μοτίβο, μια σαφής περίοδος με μικρότερη ανάγκη για ύπνο, γρήγορα σχέδια, ριψοκίνδυνα έξοδα και ευερεθιστότητα, που ακολουθείται από κατάθλιψη, είναι ακριβώς αυτό που αναζητούν οι γιατροί. Είναι λόγος να πας σε γιατρό, όχι να περιμένεις.

Η κατάθλιψη που όλο επέστρεφε

Η Σοφία είναι 28 χρονών και έχει λάβει θεραπεία για κατάθλιψη δύο φορές. Τα αντικαταθλιπτικά και η ψυχοθεραπεία βοηθούν, αλλά οι πτώσεις επιστρέφουν. Μόνο όταν μια ψυχίατρος τη ρωτά για άλλες περιόδους, κάτι βγαίνει στην επιφάνεια. Κάθε άνοιξη η Σοφία έχει μερικές εβδομάδες κατά τις οποίες κοιμάται λίγο, τελειώνει όλη τη λίστα με τις εκκρεμότητές της, αγοράζει καινούργια ρούχα και νιώθει "επιτέλους ο εαυτός μου". Πάντα θεωρούσε αυτές τις εβδομάδες τις φυσιολογικές.

Αυτή η κατάσταση είναι συχνή. Η διπολική διαταραχή τύπου II συχνά αναγνωρίζεται αργά, επειδή οι άνθρωποι ζητούν βοήθεια κατά τη διάρκεια της κατάθλιψης και δεν αναφέρουν τις καλές περιόδους. Η υπομανία δεν μοιάζει με πρόβλημα. Γι' αυτό ο γιατρός ρωτά συγκεκριμένα γι' αυτήν.

Διπολική ή μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας;

Αυτή η σύγχυση είναι συχνή, επειδή και στις δύο τα συναισθήματα είναι έντονα. Η διαφορά βρίσκεται πάλι στο μοτίβο.

Στη διπολική διαταραχή η διάθεση έρχεται σε επεισόδια ημερών έως εβδομάδων, με σαφή αλλαγή στον ύπνο και την ενέργεια, και ανάμεσα στα επεισόδια το άτομο μπορεί να είναι εντελώς σταθερό. Στη μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας (borderline) τα συναισθήματα αλλάζουν συχνά μέσα σε ώρες, συνήθως εξαιτίας κάποιου γεγονότος σε μια σχέση: ένα μήνυμα που μένει αναπάντητο, η αίσθηση ότι σε απορρίπτουν. Σε αυτά προστίθενται μόνιμες δυσκολίες με την εικόνα του εαυτού, ένα αίσθημα κενού και φόβος εγκατάλειψης.

Οι δύο μπορεί και να συνυπάρχουν. Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου περισσότερο σε έντονες αντιδράσεις προς τους άλλους, το τεστ μας για τη μεταιχμιακή διαταραχή εξετάζει ακριβώς αυτό το μοτίβο. Κι αν αυτό που σε βγάζει περισσότερο από την ισορροπία σου είναι η κριτική ή η απόρριψη, ίσως σε βοηθήσει περισσότερο το άρθρο για την ευαισθησία στην απόρριψη.

Πώς να το αναγνωρίσεις στον εαυτό σου;

Επειδή η υπομανία συχνά είναι ευχάριστη, σπάνια την αναγνωρίζουμε τη στιγμή που συμβαίνει. Η ματιά προς τα πίσω λειτουργεί καλύτερα. Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να βοηθήσουν:

• Είχες ποτέ μια περίοδο αρκετών ημερών όπου χρειαζόσουν πολύ λιγότερο ύπνο και παρ' όλα αυτά ήσουν γεμάτος ενέργεια; Όχι μία νύχτα, αλλά πολλές συνεχόμενες.
• Σου έλεγαν οι γύρω σου ότι ήσουν διαφορετικός; Πιο γρήγορος, πιο θορυβώδης, πιο ευερέθιστος, πιο ανήσυχος.
• Έκανες πράγματα που αργότερα μετάνιωσες ή στα οποία δεν αναγνώριζες τον εαυτό σου; Μεγάλες αγορές, ξαφνικές αποφάσεις, ριψοκίνδυνη συμπεριφορά, μηνύματα που κανονικά δεν θα έστελνες ποτέ.
• Τελείωσε εκείνη η περίοδος με μια πτώση; Η κατάρρευση μετά την κορύφωση είναι συχνό μοτίβο.
• Υπάρχει στην οικογένειά σου διπολική διαταραχή ή άλλη διαταραχή της διάθεσης; Αυτό δεν σημαίνει ότι την έχεις, αλλά είναι χρήσιμη πληροφορία για τον γιατρό.

Πρόσεξε τη διαφορά με τις σκέψεις που γυρίζουν σε κύκλους όταν είσαι στο κρεβάτι. Το να μένεις ξύπνιος επειδή το μυαλό δεν σταματά και να νιώθεις διαλυμένος την επόμενη μέρα ταιριάζει πολύ περισσότερο στην υπερβολική σκέψη παρά στην υπομανία. Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτό, καλύτερο σημείο εκκίνησης είναι το άρθρο για τα σημάδια ότι σκέφτεσαι υπερβολικά.

Οι γιατροί χρησιμοποιούν μερικές φορές το Mood Disorder Questionnaire (MDQ), ένα σύντομο ερωτηματολόγιο ανίχνευσης που ανέπτυξαν ο Hirschfeld και οι συνεργάτες του το 2000, για να δουν αν έχει νόημα μια πιο εκτενής αξιολόγηση. Ο προσυμπτωματικός έλεγχος, όπως και το τεστ μας, είναι ένα πρώτο βήμα και όχι τελική ετυμηγορία.

Τι μπορείς να κάνεις αν έχεις αμφιβολίες;

Κράτα ημερολόγιο διάθεσης για μερικές εβδομάδες. Κάθε βράδυ σημείωσε έναν βαθμό για τη διάθεσή σου από το 1 έως το 10, πόσες ώρες κοιμήθηκες, πόση ενέργεια είχες και αν συνέβη κάτι ιδιαίτερο. Μοτίβα που δεν βλέπεις από μέρα σε μέρα γίνονται ορατά μέσα σε εβδομάδες. Ένας γιατρός μπορεί να κάνει πολύ περισσότερα με αυτό απ' ό,τι με ένα "μερικές φορές είμαι πεσμένος".

Ρώτα κάποιον κοντινό σου. Ρώτα τον σύντροφό σου, έναν φίλο ή έναν γονιό αν έχουν προσέξει ποτέ περιόδους όπου ήσουν ξεκάθαρα διαφορετικός. Η ματιά τους συμπληρώνει όσα σου ξεφεύγουν.

Προστάτευσε τον ύπνο σου. Σταθερές ώρες ύπνου και αρκετή ξεκούραση βοηθούν σχεδόν όλους να διατηρούν πιο σταθερή διάθεση. Η έλλειψη ύπνου μπορεί επίσης να πυροδοτήσει επεισόδιο σε άτομα που είναι ευάλωτα. Πρόσεχε με το αλκοόλ και τις ουσίες, που μεγαλώνουν τις εναλλαγές διάθεσης.

Μίλησε με τον γιατρό σου. Πάρε μαζί το ημερολόγιο και μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα. Μην αναφέρεις μόνο τις δύσκολες περιόδους, αλλά και τις φορές που ένιωθες ασυνήθιστα καλά ή γεμάτος ενέργεια. Ακριβώς αυτή η πληροφορία οδηγεί συχνά στη σωστή διάγνωση.

Ζήτα βοήθεια αμέσως αν είναι επείγον. Αν έχεις σκέψεις να βάλεις τέλος στη ζωή σου ή αν κάποιος κοντά σου φαίνεται να χάνει την επαφή με την πραγματικότητα, επικοινώνησε αμέσως με γιατρό, κάλεσε το 112 ή μια γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης. Δεν είναι υπερβολή.

Τι λέει το τεστ μας και τι όχι

Το τεστ διπολικής διαταραχής που προσφέρουμε ρωτά για τέσσερις περιοχές: περιόδους ανεβασμένης διάθεσης, ενέργεια και δραστηριότητα, καταθλιπτικές περιόδους και τον τρόπο που αλλάζει η διάθεσή σου με τον χρόνο. Σκέφτεσαι τη ζωή σου συνολικά, όχι μόνο τις τελευταίες εβδομάδες. Διαρκεί περίπου πέντε λεπτά.

Τι κάνει: δείχνει με απλά λόγια σε ποιες περιοχές ξεχωρίζουν οι απαντήσεις σου. Αυτό μπορεί να σε βοηθήσει να καταλάβεις καλύτερα το δικό σου μοτίβο και να αποφασίσεις αν αξίζει να το συζητήσεις με έναν ειδικό. Σε πολλούς είναι επίσης πιο εύκολο να μιλήσουν με γιατρό αφού έχουν βάλει μία φορά τις εμπειρίες τους σε λέξεις.

Τι δεν κάνει: δεν θέτει διάγνωση. Ένα χαμηλό σκορ δεν εγγυάται ότι δεν συμβαίνει τίποτα, και ένα υψηλό σκορ δεν σημαίνει ότι έχεις διπολική διαταραχή. Η εξάντληση, το άγχος, προβλήματα θυρεοειδούς, φάρμακα, ουσίες, η ΔΕΠΥ και άλλες καταστάσεις μπορούν να προκαλέσουν παρόμοιες εμπειρίες. Μόνο ένας γιατρός ή ψυχίατρος μπορεί να τα ξεχωρίσει, μετά από μια ουσιαστική συζήτηση για το ιστορικό σου.

Δες λοιπόν το αποτέλεσμα ως την αρχή μιας συζήτησης. Αν σου γεννά ερωτήματα, πάρ' τα στα σοβαρά και συζήτησέ τα με κάποιον που μπορεί να δει ολόκληρη την εικόνα.

Πότε οι εναλλαγές διάθεσης είναι απλώς μέρος της ζωής;

Δεν χρειάζεται κάθε τρενάκι του λούνα παρκ μια ετικέτα. Οι ορμόνες, μια περίοδος πίεσης, ο λίγος ύπνος, ένα πένθος ή μια μεγάλη αλλαγή μπορούν να κάνουν τη διάθεση πιο ασταθή για λίγο καιρό. Είναι ανθρώπινο. Όσο η διάθεσή σου ακολουθεί όσα συμβαίνουν, κοιμάσαι κανονικά όταν τα πράγματα είναι ήρεμα και τα βγάζεις πέρα με την καθημερινότητα, πιθανότατα είναι κομμάτι του ποιος είσαι και όσων περνάς.

Άλλη ιστορία είναι όταν οι διακυμάνσεις έρχονται σε ξεκάθαρες περιόδους, αλλάζουν τον ύπνο και τη συμπεριφορά σου και σε εμποδίζουν να λειτουργείς. Τότε αξίζει να κοιτάξεις πιο προσεκτικά. Όχι για να βάλεις στον εαυτό σου μια ετικέτα, αλλά επειδή η σωστή βοήθεια κάνει πραγματικά τη διαφορά.

Θέλεις μια πρώτη εικόνα για το δικό σου μοτίβο; Κάνε το δωρεάν τεστ διπολικής διαταραχής και διάβασε το αποτέλεσμα με την ησυχία σου. Μετά αποφάσισε, ιδανικά μαζί με κάποιον που εμπιστεύεσαι, τι θέλεις να κάνεις με αυτό.